Liefde. Een koppig avontuur

Eind maart verschijnt de Nederlandse vertaling van Ode aan de liefde, een interview met de gerenommeerde Franse filosoof Alain Badiou. Hij biedt ons een verfrissende en rijke manier om over de liefde na te denken.

Badiou versus banaliteit
We worden tegenwoordig ondergedompeld in een zee van clichématige en tegenstrijdige idealen over de liefde. Voor we goed en wel van de middelbare school zijn, kennen we de doorgaans lege adviezen als ‘volg je hart’, ‘wees jezelf’ of ‘als het echte liefde is, dan komt het vanzelf goed’. Liefde wordt vaak hoogdravend het belangrijkste en meest nastrevenswaardige in het leven genoemd. Maar even gemakkelijk wordt ze getypeerd als een spel of illusie. Degenen die het opnemen voor ware liefde lopen kans om weggezet te worden als naïef of conservatief. En zij die in lange relaties slechts het compromis en het verlies aan vrijheid zien, worden vaak beschouwd als tot eenzaamheid gedoemde cynici. Hoe kunnen we de banaliteit doorbreken die schuilgaat achter deze selectieve en tegenstrijdige omgang met liefde?

Badiou’s Ode spreekt met hernieuwde diepgang en ernst over de erotische liefde, door haar lichamelijke aspecten samen te denken met haar reële karakter als relatie tussen twee verschillende mensen. In gesprek met interviewer Nicolas Truong verkent Badiou de liefde langs verschillende wegen: filosofie, waarheid, kunst en politiek. Op elegante wijze put Badiou uit de dichtkunst van Rimbaud en Pessoa, het toneel van Beckett, Wagners Tristan und Isolde, de filosofie van Plato, Kierkegaard en Lacan, politieke idealen als communisme, zijn persoonlijke leven en nog veel meer. Het resultaat is een rijke opvatting van de liefde, die gepaard gaat met een scherpe tijdsdiagnose.

Sanja Marusic @ UNSPOKEN

Liefde in gevaar
De tegenstrijdigheid in liefdesopvattingen in het alledaagse westerse leven spiegelt in zekere zin de huidige toestand van de filosofie. Zoals ideologische platitudes in tijdschriften, televisieseries, films en andere media onze dagelijkse verhouding tot liefde corrumperen, lijkt de liefde op het niveau van de theorie ingesloten door beperkte denkwijzen. Volgens Badiou is hier geenszins sprake van een onschuldige situatie. De liefde is in gevaar, zo waarschuwt hij ons, en daarom is het van groot belang dat we haar opnieuw uitvinden.

De scepticus ziet liefde als een illusie, een ‘imaginair likje verf over het reële van seks’

Het meest acute gevaar voor de liefde is volgens Badiou de prominente opvatting over liefde ‘waarin veiligheid de boventoon voert’. In een reclamecampagne van de datingsite Meetic bijvoorbeeld, ontwaart hij een voorstelling van liefde waaruit alle mogelijke vormen van risico gebannen zijn. Online dating propageert dat op basis van de informatie die je vooraf over je potentiële partner kan verzamelen, je jouw liefde niet alleen kan arrangeren, maar zelfs kan garanderen dat je niet teleurgesteld zal raken, verlaten zal worden, geconfronteerd zal worden met onzekerheden of toevalligheden enzovoorts. Achter deze boodschap zit volgens Badiou een commercieel-juridische opvatting van liefde die stelt dat zij ‘uiteindelijk een contract is’, gesloten op basis van eigenbelang en ingecalculeerde wederzijdse voordelen.

Scepsis
Verlangen naar veiligheid en zelfbescherming zijn eveneens dominant in wat Badiou de sceptische opvatting noemt. De scepticus ziet liefde als een illusie, een ‘imaginair likje verf over het reële van seks’ en schrijft zich liever in op de ideologie van het orgasme. De commerciële en sceptische opvattingen van liefde spelen in op de angst om onze eigen leefwijzen, idealen en zelfbeeld op het spel te zetten, en beloven ons dat liefde mogelijk is zonder inbreuk op ons comfort en onze identiteit. Karige en reductionistische opvattingen over liefde, aldus Badiou. Volgens hem kan de liefde juist door het risico dat zij met zich meebrengt, juist door de heftige confrontatie met een andere leefwijze, ‘een geschenk aan het leven zijn’ dat het intensiteit en betekenis verleent.

Wat staat er dan tegenover de sceptische opvatting over liefde? Moeten we terug naar een opvatting over liefde als eenwording? Nee, want ideologieën van samensmelting vormen volgens Badiou eveneens een bedreiging voor de liefde. Die romantische opvatting, vooral populair in de kunst, draait om ‘de extase van de ontmoeting’ waarin het vuur van de eerste momenten tot eenwording moet leiden. De romanticus neemt de schommelingen, dissonanties en geduldige aandacht niet serieus die bij een langdurige relatie komen kijken. Ook de westerse religieuze traditie waarin liefde uiteindelijk als eenwording wordt opgevat, en haar realisatie vindt in het huwelijk voor God, plichtsgetrouwheid en een kind, vormt een ideologische bedreiging voor de liefde. Tegenover dit denken in termen van eenheid plaatst Badiou een opvatting van liefde vanuit differentie, dat wil zeggen vanuit het verschillend-zijn van de twee geliefden.

Koppig avontuur
Liefde, aldus Badiou, maakt het mogelijk voor twee individuen om – juist vanwege hun anders-zijn – opnieuw naar de wereld te kijken, een nieuwe invulling aan het leven te geven. Badiou formuleert het prachtig wanneer hij schrijft: ‘Liefde is altijd de mogelijkheid om bij de geboorte van de wereld te zijn.’ Juist het risico dat de liefde met zich meebrengt, juist de inbreuk die ze doet op de eigen leefwereld, is bron van haar verbijsterende kracht. Liefde is een avontuur waarin het verschil met de ander nooit opgeheven wordt. Maar, en dit is belangrijk, liefde doet ook een beroep op ons. Op ieder mogelijk scharnierpunt in een liefde – de ontmoeting, seks, vakantie, samenwonen, noem iets – vraagt liefde om inzet, creativiteit en herhaling. Liefde kan op die manier meer zijn dan alleen bevlogenheid, ze kan dan zelfs de mogelijkheid zijn van ‘de tijd om de eeuwigheid te ontvangen’. Bijzonder genoeg zegt dit vrij weinig over de werkelijke duur van een relatie. Het gaat Badiou om een bepaalde houding die de geliefden, met het volle bewustzijn dat hun relatie mogelijk maar van korte duur is, eigenwijs trouw zijn aan de eeuwigheidservaring van het ‘ik hou van je’ – zelfs als het een verloren of vroegere liefde betreft! Liefde is niet alleen een avontuur, maar ‘een koppig avontuur’.