Fortress Europe: broeierig verhaal over schrijnend thema

Ik wil het bijna opgeven als ik op het grote industrieterrein van de Kauwgomballenfabriek de repetitieruimte niet kan vinden. Mijn contactpersoon, de regie-assistent, reageert niet op mijn sms’jes en ik weet echt niet waar ik moet zijn. Maar dan zie ik ze: zwemvestjes. Enorme stapels zwemvestjes. Ik volg het spoor naar een gang en hoor dan door de deur een sopraanstem. Dit moet het zijn; de repetitieruimte van Fortress Europe; de nieuwe opera over de vluchtelingencrisis. Ik doe de deur open en er komt een golf van hitte en intense broeierigheid op me af. Via de achterkant van het decor, een klein rotseilandje waar het hele stuk zich op afspeelt, sluip ik naar een stoel naast de piano maar dat mag niet. Er wordt gebaard dat ik ergens anders moet gaan zitten. Ik heb dorst maar durf geen water in te schenken. Hier wordt aan iets groots gewerkt.

Ik hoor later dat al die zwemvestjes echt zijn. Dus: echt gedragen door echte bootvluchtelingen die echt aanspoelden in Griekenland en als ik eentje opraap, wordt het vreselijk tastbaar; de verstelbare riempjes en de lichte zoutverkleuringen op het oranje en lichtrood. Hoeveel mensen hebben in deze dingen gevochten voor hun leven?

Regisseur Floris Visser is een grote uitdaging aangegaan door in zijn meerjarige opera-serie Sign of the Times, grote wereldproblematiek zoals die zich nu afspeelt weer te geven.  De voorstelling Fortress Europe, is de eerste in deze driedelige reeks. Er is gekozen voor een metafysisch narratief met drie spelers. Lady Europa (Rosemary Joshua) die volgens de Griekse mythe, ooit vol goede moed ons continent betrad, maar nu, in 2017, gevangen zit in kortzichtigheid in Brussel. Europa en haar zoon, een politicus gebaseerd op eurocommissaris Frans Timmermans (Erik Slik), komen in contact met een Syrische vluchteling (Yavuz Arman İşleker). Een symbolisch drama dat hun leven en onderlinge relaties voorgoed zal veranderen.

Het is een intense ervaring om een opera van dit formaat, te mogen aanschouwen in een kleine repetitiezaal. Floris Visser springt het podium op en af en lacht als een scène hem bevalt. Een lach die niet zozeer met humor, maar met roering te maken heeft. Een lach die betekent dat er een snaar geraakt is. Ondertussen geeft hij zijn assistent strenge instructies, ik vergeef het hem meteen dat hij niet op mijn sms’jes reageerde.

Als de repetitie afgelopen is, bevraag ik Visser over zijn passieproject Fortress Europe en het belang om met opera in te spelen op actuele wereldproblemen.

De repetitie heeft indruk op me gemaakt. Waarom voel jij je als regisseur geroepen om je aan deze brandende, actuele thematiek te wagen.

‘Omdat ik me grote zorgen maak over de wereld waarin we leven. We zijn aan alle kanten fucked. De verkiezingen, de ontwikkelingen in Amerika, ik maak me zorgen over types zoals Erdogan. Wij hebben Wilders die, laten we het niet ontkennen, gewoon in populariteit blijft stijgen. Frankrijk heeft straks misschien Le Pen. We noemen het nu nog populisme, maar het grenst aan fascisme. En we weten wat fascisme de wereld kan brengen.’

… tekst gaat verder na de foto

Fortress Europe: een broeierig verhaal over een schrijnend thema 2
Foto: Live vest artwork – Argon design

Denk je dat je met een serie als Sign of the Times hier invloed op kunt uitoefenen?

‘Ik doe wat ik kan, vanuit mijn vakgebied, om hier iets over te vertellen. Daarom gaan we ook verder dan alleen een voorstelling maken en houden we achteraf ook debatten, waar we zoveel mogelijk mensen voor willen uitnodigen. Dat is een manier om na je voorstelling het publiek er actief bij betrekken. En dan heb je social media en natuurlijk het Opera Forward Festival.’ Visser keert zich om naar een collega die binnenkomt. ‘Jongens kan ik een klein beetje meer rust hebben, ik doe een interview.’ ‘Kijk, natuurlijk heb ik niet de illusie dat ik in mijn eentje een soort contrarevolutie tegen het populisme in heel Europa in gang kan zetten. Dat zou totale hoogmoed zijn. Maar je moet ook uitkijken dat je niet een soort museum wordt en tot stilstand wordt gebracht.’

Je hebt een theaterachtergrond en meerdere kunstvormen bestudeerd. Waarom was opera uiteindelijk de kunstvorm waarbinnen je verhalen wilde maken?

‘Dat was omdat ik als acteur en regisseur van toneel de muziek bleef missen. Muziek is voor mij de drijvende kracht, de meest metafysische kunstvorm die er is. Die kan letterlijk, met trillende lucht, meteen bij jou naar binnen schieten en dat is een soort container en tegelijk een subtekst, die je bij geen andere kunstvorm krijgt. En daarnaast is het beeld bij opera ook ongelooflijk belangrijk. Die combinatie van beeldende kunst, toneel, de directheid van de kunstvorm, met daar tegenover juist de poëtische waarde van opera, geeft alle mogelijkheden. Opera is hoofd, hart én onderbuik.’

Calliope Tsoupaki schreef voor deze opera muziek met een mengelmoes van invloeden. Heb je haar daarom gekozen als componist van dit stuk?

‘Ja, die keuze was heel simpel. Dit Grieks-mythologische verhaal, met invloeden uit het Midden-Oosten sluit volledig bij haar aan. Calliope is intercontinentaal en opgegroeid in de Griekse havenstad Piraeus; de poort naar Europa. Haar muziek heeft die oud-Byzantijnse klanken. En als we het over Istanbul hebben, zegt ze: “I prefer you call it Constantinopel”. Ze leeft in die tijdsgeest. Het zijn al die gemixte culturen waarbinnen ze in is opgegroeid. En in haar muziek hoor ik die werelden die samenkomen. Dat zit in de “modi”.’

Sorry, wat zijn modi?

‘Een toonsoort. Al die zangende halftonen, die semi-tonen die je ook in de Arabische muziek hebt. Daar schrijft Calliope in. Als mens, kunstenaar, componist en ook in haar muzikale identiteit is zij dit eiland. Je hoort het water stromen, je hoort de wind waaien. Je hoort Arabische klaagzangen en tegelijk oude Griekse mythologie, kerklatijn en kerkgezang. Aan de ene kant is ze een moderne componist en aan de andere kant staat ze nog met een been in de oudheid.’

… tekst gaat verder na de video

En de verhaallijn, de drie karakters, de symbolen: kun je daar iets meer over vertellen?

‘Ik wist meteen dat ik wilde dat het een narratief verhaal zou worden, niet een soort abstract non-narratief geheel. Voor mij is dat de kern van wat wij doen, in de operawereld, en eigenlijk is dat iets wat wij al duizenden jaren doen, kunst maken omdat we verhalen willen vertellen. Kunst heeft twee grondslagen: een is de religieuze grondslag, zoals de Grieken die toneelstukken maakten voor de Goden. En de andere is, zoals Aristoteles het noemde, mimesis. Dat is het feit dat we de wereld kopiëren, willen uitbeelden om hem te begrijpen, om hem vatbaar te maken. Kunst die dat doet, moet de werkelijkheid wel kantelen. Want alleen maar kopiëren gaat niet werken. Je moet zoeken naar de juiste metaforen, de juiste poëzie. Een soort container eigenlijk waarmee je zo’n verhaal kan voeden.’

Wat is daarbij een inspiratie geweest?

‘Wat we hebben gevonden is het boek Gelukszoekers van Ilja Pfeijffer. Dat is een bundel met columns uit het NRC. Hij beschrijft daarin het verhaal van Europa: de Griekse mythologie. Het meisje dat vroeger zélf uit Noord-Afrika afkomstig was; een Fenicische prinses, uit Libië notabene, waarvandaan nu al die boten vertrekken, die op de rug van een stier op het continent aankomt en daar Europa sticht. En deze vrouw, Europa, gaat eeuwenlang met idealen de wereld tegemoet. En ja, Europa was toch het continent waar het gebeurde. We hebben natuurlijk ook op een waanzinnig grove en bloederige wijze de wereld gekoloniseerd en slavernij gebracht en allerlei varkensziektes naar Zuid-Amerika gebracht. Maar er was ook een soort drive van hoop. Zeker na de twee wereldoorlogen kwam er een periode voor hoop, streven naar vrede, de muur viel. Ik zie mijn moeder nog steeds huilen.’

Ben je nostalgisch naar vroeger?

‘Nee, dat ben ik niet, maar ik constateer dat we in de jaren tachtig en negentig een gevoel hadden dat de wereld alleen maar beter zou worden. Nederland was een baken van ontwikkeling en liberalisering. En in het tijdperk waar we nu in zitten is dat voorbij. Die hoop is compleet de grond in geslagen.’

Geloof je nog in Europa?

Lacht. En na een stilte. ‘Ik geloof in Europa, ik denk alleen dat het Europese experiment wel aangepast moet worden.’

Ik heb net het einde van het stuk gezien. Ik mag daar nog niks over zeggen,maar ik wil je wel vragen: reik je ons met dit stuk ook hoop of oplossingen aan?

‘Dat is niet mijn intentie. Ik wil mensen een spiegel voorhouden. We zijn namelijk behoorlijk fucked. Aan alle kanten. Kijk, ik snap mensen en hun stemgedrag heel goed. Als jou wordt voorgespiegeld dat alles alleen maar beter wordt en dan volgt er een enorme economische crisis, en je ziet de rijken alleen maar rijker worden, ja dan word je boos, want de toekomst is niet hoopvol meer. En dan worden mensen bang. Vervolgens heb je maar een paar idioten nodig, heel slimme idioten, dat wel, die dat begrijpen en die angst om weten te zetten in nog meer angst en nog meer haat. En daarmee continenten uit elkaar willen spelen. En het opvallende is dat mensen zich afvragen: “waarom leren we niet?”. Nou: we leren wel, maar menselijk handelen verandert niet, want menselijke emoties veranderen niet. En dat wil ik in deze opera naar voren brengen.

Zou Fortress Europe ook een tijdloze opera kunnen worden?

‘Dat vraag ik mij af, dat weet ik nog niet. Maar dat is ook niet het doel van serie de Sign of the Times. Dit is deel één van een meerjarenserie. En dat heb ik zo ontwikkeld omdat ik vind dat bepaalde onderwerpen gewoon horen bij dit tijdperk van grote verandering; je zou dit kunnen zien als een fin de siècle, of een interbellum. En ik denk dat een aantal grote thema’s: de klimaatcrisis, de opkomst van het populisme, fascisme…’, Visser slaakt een diepe zucht, ‘het economisch systeem dat in elkaar valt, kortom dat de hele wereld die mijn grootouders hebben gebouwd, ophoudt te bestaan. En daar moeten we nu op reageren.’

Kijk hier voor de speeldata en kaartverkoop van Fortress Europe.
Floris Visser en Calliope Tsoupaki spreken beiden tijdens OFF Day: New Compositions.