Hoe ga je de wereld veranderen? Nou, zo.

Essayist en politieke junkie Daan Steinebach reflecteert op het hedendaagse Europa vanuit de thematiek van Wozzeck: een opera over een waanzinnig geworden soldaat van de Eerste Wereldoorlog. Daan stelt de vraag: is het mogelijk het ijzeren huwelijk van macht, geweld en vernedering te breken?

‘We gaan verkiezingen winnen.’ Het was zo’n simpel antwoord, op zo’n onmogelijke vraag. Hoe ga je de wereld veranderen? Nou, zo. Ik stelde de vraag op een zondagavond in Paradiso aan Yanis Varoufakis, de motorrijdende Griekse oud-minister van financiën, die net DiEM25 (Democracy in Europe Movement 2025) in Nederland had gepresenteerd, zijn beweging om Europa te veranderen. In het uitverkochte Paradiso gonsde het van de verandering en de hoop daarop, terwijl dat toch het laatste is waarmee ik Europa associeer. Europa is toch vooral een zaak van grijsgepakte mannen, Europa is Jean Claude Juncker, is Angela Merkel, is gestolde macht.

Automatische concepten 4
Reichstag, Berlijn

Er was iets dat me opviel, daar in Paradiso. Naast de presentatie van Varoufakis over zijn plannen voor Europa, was er een debat tussen Nederlandse progressieve partijen (D66, SP, PvdA en GroenLinks). Het gaat me niet om inhoud van het debat, maar een beeld dat me trof: Rinnooy Kan, die als senator D66 vertegenwoordigde en naast Varoufakis in de zaal zat, respectabel in alle opzichten en, gewild of niet, de verpersoonlijking van de gevestigde orde, en Varoufakis, van die frontale confrontatie met diezelfde orde in de zomer van 2015. De orde en de verandering, naast elkaar in Paradiso. Rinnooy Kan, die in het debat soepeltjes die orde verdedigde; Varoufakis, die een verhaal vertelde over verandering, de noodzaak daarvan, en van democratie.

Als macht stolt wordt het van beton: hard, onbuigbaar.

Varoufakis, ook, die aan den lijve heeft ondervonden wat de macht, en het geweld, van de gevestigde orde is. Die de minachting op de gezichten zag toen hij, in die broeierige zomermaanden van 2015, de ruimte eiste voor zijn land om haar eigen keuzes te maken. De Europese elite zei nee. Als macht stolt wordt het van beton: hard, onbuigbaar. Als bureaucratieën escaleren , worden ze gewelddadig.

De vernedering van Wozzeck
Dat macht gewelddadig is ondervindt ook Wozzeck, de tragische titelheld uit de opera van Alban Berg. De arme soldaat leidt een leven van vernederingen: om bij te verdienen scheert hij zijn kapitein, die hem ondertussen de les leest over zijn buitenechtelijk kind, de dorpsarts experimenteert met hem tot hij waanzinnig wordt. Maar de grootste vernedering van al duwt hem definitief over de rand van de totale waanzin: zijn geliefde verraadt hem, met de drummajoor. ‘Ik niet, Marie! En ook geen ander niet!’ roept hij als hij het ondenkbare doet.

Wozzecks lot is tragisch, maar zonder catharsis. De ochtend na het onheil spelen de dorpskinderen weer op straat, Wozzecks zoontje rijdt op een stokpaard. Eén van de kinderen brengt het nieuws, kinderlijk direct, en ze gaan kijken. Wozzecks zoontje op zijn stokpaard. Zelfs na zijn dood blijft Wozzeck onopgemerkt.

Automatische concepten 6
Big Ben, Parlementsgebouw Londen

Alban Berg begon aan de opera vlak voor de Eerste Wereldoorlog en zou er de hele oorlog aan werken. In 1918 schreef hij aan zijn vrouw: ‘Er is een stukje van mij in deze figuur, omdat ik deze oorlogsjaren net zo afhankelijk ben geweest van mensen die ik haat, in ketenen, ziek, gevangen, teruggetrokken en in feite gekrenkt.’ Ook hij was vernederd, maar erger nog: Europa was vernederd. Alles was veranderd, rijken waren verdwenen, grenzen opnieuw getekend, maar er was geen catharsis, geen nieuwe morgen. Alleen de zon die opkwam, steeds maar weer. Wat volgde is nu geschiedenis.

Een middel zonder doel
Maar ook toen waren er mensen die zich afvroegen of het mogelijk is uit dat ijzeren huwelijk te breken van macht, geweld en vernedering. Of er een andere uitweg is dan geweld, omdat geweld altijd nieuw geweld oproept. Walter Benjamin, de Duits-Joodse filosoof en marxist, zocht in zijn Kritik zür Gewalt (‘Naar een kritiek van geweld’) naar een vorm van geweld die de wereld wel kan veranderen. Maar eigenlijk: naar geweld dat geen geweld is.

Recht, zegt Benjamin, en dus de gevestigde orde, komt altijd voort uit geweld. Het is altijd geweld dat een norm ‘schept’ (denk: het geweld waarmee grenzen worden bepaald) en vervolgens is het geweld dat die norm handhaaft. Tot er nieuw recht wordt geschapen, met nieuw geweld. Wie de wereld wil veranderen moet dus, in die logica, zelf de macht hebben om geweld te gebruiken en het daarna met geweld handhaven. Dus verandert er niets, niet wezenlijk: de nieuwe orde is altijd een versie van de oude, een beetje aangepast.

Automatische concepten 5
Parlement Boedapest

De tragiek van Wozzeck is de tragiek van het geweld: tegen de vernedering door de macht, die maar met hem doet wat ze wil, heeft hij niets anders in te brengen dan razernij. Hij ontkomt niet aan de wetten van Benjamin. De vraag is alleen: hoe ontkomen we wel?

Wie de wereld echt wil veranderen moet uit de cirkel zien te breken. Benjamin heeft het over ‘heilig geweld’ (een concept uit de Joodse filosofie): bloedeloos geweld, geweld dat wel in staat is tot destructie, maar geen macht wil. Geweld is gewoonlijk een middel, met als doel macht, maar dit geweld is ‘een middel zonder doel’. Het slaat de keizer van zijn troon en gaat er vervolgens zelf naast staan. Lachend.

 De hoop van Varoufakis
Terug naar Europa, 2017. De vraag of het mogelijk is de wereld te veranderen, zonder geweld, is even actueel als bijna een eeuw geleden. Griekenland werd diep vernederd, burgers voelen zich ongehoord en de gevestigde orde van de EU lijken zich steeds verder terug te trekken in hun bastion van macht. Overal zijn politici die zich willen terugtrekken uit het grote project voor vrede en welvaart. Er lijkt geen uitweg te zijn: of we lopen in de armen van een ondemocratisch Europa, of in die van het bijtend nationalisme.

Het is precies de ijzeren logica van Benjamin. Tegenover de macht die zich met geweld handhaaft – zie Griekenland, zie de vluchtelingencrisis – staat een alternatief dat zich net zo hard laat gelden, dat uitsluit en soms openlijk vijandig is naar de democratie.

We veranderen Europa door constructive disobedience

Yanis Vanoufakis gaf me hoop. Hij had het over een ánder Europa, democratischer en eerlijker. ‘Waar geen enkel land vrij is, zolang een ander niet over haar eigen lot kan beschikken.’ Maar ik besefte tegelijk dat hij machteloos staat en dat de politici die naast hem zaten, met al hun bekende argumenten, niet van plan zijn hun macht op te geven. Alexander Rinnooy Kan die nog een keer uitlegt waarom de concurrentiepositie van Nederland in de wereld zo belangrijk is. Marit Maij (PvdA) die toch de Turkijedeal verdedigt.

Hoe ga je de wereld veranderen? Nou, zo.
Palais Bourbon, Parijs

Ik vroeg het Varoufakis. Wat er moet veranderen wist ik na die avond, maar ik wilde weten hoe. Hoe krijg je de gevestigde orde van zijn troon? Concreet: hoe krijg je Jean Claude Juncker zo ver zelf te vertrekken? ‘We gaan verkiezingen winnen,’ zei Varoufakis, een heel simpel antwoord. ‘En dan,’ vroeg ik, ‘dat heeft u gedaan. U zát in de Europese raad van ministers. En kijk wat er gebeurde.’ Varoufakis wees rond ‘Dít is wat er gebeurde. We gaan Europa veranderen door constructive disobedience, daarmee krijgen we de [Europese – red.] elite eronder.’

De hoop van DiEM25 is niet hun programma, of hun macht, of de grote namen die ze achter zich kregen, of de hoopvolle bijeenkomsten. De echte hoop is dat het daar niet over gaat, het gaat om het gebaar, om de beweging zelf; om democratie. Echte democratie laat de machtsvraag open: iedereen is de keizer, niemand is keizer. Democratie is een ‘middel zonder doel’, geweld zonder geweld.

Tegenover soldaat Wozzeck staat de dichter, met de politiek als zijn poëzie, de verkiezing een gedicht – een kunst zonder doel, alleen als middel. Dat is de hoop van de democratie: niet de macht, maar de kunst van het openlaten. En laat de dichters dan schrijven: de keizer is dood, leve de lege troon!

Hoe ga je de wereld veranderen? Nou, zo. 1
Binnenhof, Den Haag

 

Wozzeck is de zien op 18, 21, 23 en 26 maart. Koop je tickets nu, vanaf 15 euro.