Lotte de Beer: ‘In deze tijd zijn gedeelde ervaringen van levensbelang’

Regisseur Lotte de Beer is dit jaar artist in residence tijdens het Opera Forward Festival. Ze drukt een flinke stempel op deze tweede editie van het festival met maar liefst twee nieuwe producties: The New Prince en Caliban. Topdrukte dus, toch maakt ze tijd om tussen de repetities door te vertellen over beide voorstellingen.

De tijd dat Lotte de Beer nog nieuwkomer of regietalent genoemd kon worden, heeft ze inmiddels achter zich gelaten. Haar agenda is de komende jaren gevuld met opdrachten voor de grote operahuizen: Rossini in Oostenrijk, Mozart in Denemarken en Puccini in Duitsland. Voor de prestigieuze Metropolitan Opera in New York zal ze een project ontwikkelen gericht op nieuw publiek.

Lotte de Beer woont afwisselend in Berlijn en Bochum, maar leeft voornamelijk uit haar koffer. Om te voorkomen dat het reizend bestaan haar opbreekt, vindt ze het belangrijk tenminste één keer per jaar een voorstelling te maken in haar thuisstad Amsterdam, voor publiek dat ze kent. Haar eigen gezelschap Operafront heeft Amsterdam ook als standplaats, ‘omdat we ons allen nadrukkelijk Amsterdammers voelen’.

‘De muziek dringt de ziel binnen, de tekst spreekt tot het hoofd en alle pijn en emoties resoneren in de onderbuik. Tel daar nog eens de kracht van het beeld bij op en je hebt een overrompelende, fysieke ervaring.’

Twee wereldpremières in één week lijkt haast onmogelijk, hoe doe je dat?
‘Ja dat vraag ik me ook wel eens af!’, antwoord ze lachend, waarna ze vervolgt: ‘allereerst vergt dat natuurlijk een heel goede voorbereiding en planning. We hebben de repetitieperiode van Caliban vervroegd: we repeteren nu eerst vier weken aan deze productie. Vervolgens repeteren we zes weken met The New Prince. En vijf dagen voor de première hernemen we Caliban.’

Lotte heeft groot vertrouwen in haar regieassistenten Lisenka Heijboer Castañon en Kenza Koutchoukali. Zij krijgen tijdens het maakproces veel vrijheid en artistieke verantwoordelijkheid. Ik vraag Lisenka, die bij het gesprek is aangeschoven, hoe het is om met Lotte in een team te werken. Ze antwoordt: ‘precies wat je zegt: in een team. Geen regisseur als dictator, maar samen iets maken. Lotte heeft talent om te zien waar mensen goed in zijn. En ze geeft je vervolgens ook echt de kans om dat te doen.’
Lotte beaamt deze werkwijze: ‘Zo wordt je productie ook veel slimmer. In opera komen zoveel disciplines samen, daar moet je anderen bij betrekken. Bij Operafront heeft bovendien iedereen altijd verschillende functies, naast regieassistent ben je soms ook productieleider of rekwisiteur. Dat is heel gezond.’

Hoe omschrijf je het belang van opera in de eenentwintigste eeuw?
‘Opera is een super relevante kunstvorm. Zeker in deze tijd waarin de rol van religie is veranderd, we minder gedeelde rituelen hebben en er niet langer één waarheid is. Juist in deze tijd zijn gedeelde ervaringen van levensbelang. Wat de ervaring van opera zo krachtig maakt is de werking op drie niveaus: de muziek dringt de ziel binnen, de tekst spreekt tot het hoofd en alle pijn en emoties resoneren in de onderbuik. Tel daar nog eens de kracht van het beeld bij op en je hebt een overrompelende, fysieke ervaring. En opera behandelt alle grote thema’s: leven, dood, liefde, sterfelijkheid.’

‘Ik wil me juist laten inspireren door een nieuwe generatie, een generatie die hard nodig is om deze kunstvorm te blijven vernieuwen.’

Je bent dus optimistisch over de toekomst van de kunstvorm?
‘Helaas heeft opera nog altijd de reputatie moeilijk of saai te zijn. Wat dat betreft is Opera Forward uniek: we zetten de deuren wagenwijd open en laten zien hoe de opera van de toekomst er kan uitzien. Een jongere generatie krijgt ruim baan, zonder knieval te maken of aan dumbing down te doen.

Vergeleken met het gemiddelde operapubliek, ben ik nog altijd jong. Ik wil me juist laten inspireren door een nieuwe generatie, een generatie die hard nodig is om deze kunstvorm te blijven vernieuwen. Bij Operafront wil ik de komende jaren dan ook steeds meer jonge kunstenaars betrekken.’

Je regisseert zowel klassiekers als nieuw werk. Wat heeft je voorkeur?
‘Ik wil allebei doen: bestaand repertoire én nieuwe opera’s maken. Nieuw werk is verschrikkelijk spannend, maar ook 16 keer gecompliceerder. Voor mij als regisseur, maar ook voor de zangers is het vaak een enorme uitdaging. En het kan ook mislukken. Heel veel bestaande stukken voeren we niet meer op, met goede reden. Om net dat pareltje te vinden van nieuwe muziek is ook een gelukstreffer.’

Lotte de Beer portret

Foto: Desiré van den Berg

Tijdens Opera Forward mag jij je wagen aan twee nieuwe werken. Wat is volgens jou het belang van deze voorstellingen?
‘Met Caliban hopen we het denken te stimuleren. Dit personage uit Shakespeares toneelstuk The Tempest is zowel dader als slachtoffer, dat maakt hem interessant. Hij begint als onschuldig kind, maar zijn land wordt hem afgepakt, hij wordt onderdrukt en tot slaaf gemaakt. Zijn pogingen tot liefde worden geïnterpreteerd als verkrachting. En uiteindelijk vestigt hij al zijn hoop op een god die met alle oplossingen moet komen.’

Shakespeares personage Caliban wordt soms begrepen als personificatie van de bevolking van overzeese koloniën, die in die tijd opkwamen. Parallellen met de huidige tijd liggen voor de hand.
‘Caliban laat ons inderdaad nadenken over onze rol in een gekolonialiseerde wereld. Hoe wij monsters voortbrengen, een gecreëerd kwaad. Toch hebben wij de voorstelling bewust niet geactualiseerd, Caliban blijft heel archetypisch. De taal waarin Shakespeare zijn personage gestalte gaf is namelijk van alle tijden.’

In The New Prince gebeurt juist het tegenovergestelde: een historische figuur krijgt de kans zijn theorieën over macht te actualiseren met de kennis van nu. In het jaar 2032 wordt de renaissancefilosoof Niccolò Machiavelli tot leven gewekt en verzocht zijn beroemde traktaat De heerser een update te geven.
‘In de voorstelling kijken we door de blik van een analyticus. Het biedt een kijk op onze eigen geschiedenis, ons heden en de toekomst. Machiavelli beschrijft heel precies hoe macht werkt, zonder waardeoordeel. En die analyse is nog altijd bijzonder relevant.’

In The New Prince gaat Machiavelli op zoek naar de heerser van nu. Maar opera vergt een lange voorbereiding en inmiddels zijn de machtsverhoudingen in de wereld flink op z’n kop gezet.

‘Dat klopt. Het libretto van deze voorstelling is twee jaar geleden geschreven. Hillary Clinton heeft toen een prominente rol gekregen…’ Lotte last een denkpauze in. ‘Hmm, je mag best schrijven dat ik er op dit moment over nadenk of ik die andere Amerikaanse politicus niet ook nog een schaduwrol in de voorstelling zal geven…’

      Kijk hier voor de speeldata en kaartverkoop van The New Prince en Caliban.