Pierre Audi: ‘Een manifest tegen religieus fanatisme.’

Vele tientallen opera’s heeft hij al geregisseerd, van Claudio Monteverdi tot Olivier Messiaen, maar aan een passie van Bach had Pierre Audi zich nog niet eerder gewaagd. De directeur van De Nationale Opera en geestelijk vader van het Opera Forward Festival regisseerde And You Must Suffer, dat op 28 en 29 maart wordt opgevoerd. Met deze productie voegt Audi zich bij een reeks regisseurs die visuele versies maakten van grote religieuze werken die oorspronkelijk niet waren bedoeld voor het podium.

De Johannespassie van Bach, die de regisseur in deze enscenering onder handen neemt, werd al meerdere keren naar het toneel gebracht, een paar jaar terug nog door Peter Sellars. Het ligt daarom niet voor de hand om origineel uit de hoek te komen. Maar dat is het minste van Audi’s zorgen: ‘Het is absoluut niet mijn ambitie om origineel te zijn. Je regisseert niet om te regisseren, maar om een verhaal te vertellen, een boodschap te brengen. En om het materiaal waarmee je werkt beter te leren kennen. Als het project me intrigeert, zoals hier absoluut het geval is, dan doe ik het.’

De aard van het project maakte Audi’s klus er niet gemakkelijker op. Een oratorium [muzikale compositie voor orkest, solisten en koor, zonder scènes – red.] is vrij statisch, en heeft een rigide structuur. Bovendien stond Audi voor de uitdaging om nieuw werk van de hedendaagse componisten Samir Odeh-Tamimi en Annelies van Parys te verwerken in de regie, net als de beelden van Wim Delvoye’s Viae Crucis.

Pierre Audi: ‘Een manifest tegen religieus fanatisme.’
Viae Crucis – Wim Delvoye, cibachrome on dibond, 14 panels, each 80 × 100 cm
Station #1 – Jesus is Condemned to Death

Hoe heeft u deze productie benaderd?

And You Must Suffer is geen spectaculaire productie. Daar leent de Johannespassie zich ook niet toe. Ik heb een mise-en-espace gecreëerd, een soort van installatie, waarin het orkest centraal staat. Rond de muzikanten, opgesteld in de vorm van een hart, brengen de zangers het lijdensverhaal van Christus. Ik wilde de passie niet tonen, zoals bij een meer theatrale mise-en-scène, of transformeren in iets anders.’

‘De Johannespassie is niettemin een dramatisch oratorium. Het heeft een bijna Shakespeareaanse dimensie, dankzij de houding van de drie sleutelfiguren: Christus, Petrus en Pontius Pilatus. Die laatste twee zijn twijfelende personages. Ze zijn beiden onzeker, van hun stuk gebracht door de woeste roep van de joden om Christus ter dood te brengen. Bach geeft veel ruimte aan die onzekerheid. Die twijfelende houding verwerkte ik in de personenregie.’

De Johannespassie is het basiselement van And You Must Suffer. L’Apokalypse Arabe I van de Palestijns-Israëlische componist Samir Odeh-Tamimi vormt een tweede. Met dit werk heeft u een sterke voeling.

‘Initieel stelde ik Samir voor om Aramees, de taal van Christus, te gebruiken voor het libretto van zijn creatie. Maar hij deed het tegenvoorstel om te putten uit L’Apocalypse Arabe, het beroemde en vooruitstrevende werk van Etel Adnan, die net als ik uit Beiroet komt. Etel is intussen de negentig voorbij. Ze schreef L’Apocalypse Arabe in de jaren ’70, maar het is nog steeds erg actueel. De dichtbundel is een sleutelwerk. Op geheel eigen wijze probeerde ze het oorlogsverleden van Libanon een plaats te geven. Tegelijk zijn de gedichten erg profetisch voor de ontwikkelingen in de regio in de dertig jaar nadien.’

‘Het idee van Samir sprak me sterk aan, want ik ken Etel en haar werk erg goed. We zijn zelfs verre familie. Lang geleden, vóór ik naar Engeland trok, gaf ik les in Libanon. Toen heb ik Etel ooit uitgenodigd om in mijn klas te komen voorlezen.’

Pierre Audi: ‘Een manifest tegen religieus fanatisme.’ 1
Viae Crucis – Wim Delvoye, cibachrome on dibond, 14 panels, each 80 × 100 cm
Station #8 – Jesus Meets the Daughters of Jerusalem

Wat is de rol van L’Apokalypse Arabe I in het geheel van de productie?

‘Het werk van Samir vormt letterlijk en figuurlijk een breukmoment in de avond. Letterlijk, want het komt in het midden van de Johannespassie, tussen de twee grote delen. En ook figuurlijk, want L’Apokalypse Arabe I is als het ware een antwoord op Bachs passie. De twee werken zijn een commentaar op elkaar.’

‘Met zijn beschrijvingen van de joden als een bloeddorstige menigte, wordt de Johannespassie vaak als racistisch bestempeld. L’Apokalypse Arabe I plaatst dat in perspectief: het werk roept vragen op over hoe Europa, en breder het Westen, kijkt naar het Midden-Oosten. En vooral hoe westerlingen omgaan met de vervolging van christenen aldaar. Het is een soort omkering van de jodenvervolging in Europa. Tegelijk is Etels gedicht, en de verwerking ervan in de compositie van Samir, een reminder dat moderne beschavingen vooroordelen, haat, religieuze vervolging en racisme niet hebben kunnen uitroeien.’

‘Door de twee werken naast elkaar te plaatsen, worden de concrete religies overstegen. In de Johannespassie zitten vele echo’s van wat momenteel aan de gang is in het Midden- Oosten. Dat maakt het werk erg actueel. De compositie van Samir is dan als een mini-requiem in het hart van de passie, niet enkel voor Christus, maar voor de mensheid.’

In de voorstelling zien we Wim Delvoye’s Viae Crucis, een controversiële verbeelding van de kruisweg met röntgenfoto’s van muizen.

‘Het kunstwerk van Wim is een derde laag van And You Must Suffer. De beelden van Viae Crucis zijn erg boeiend, poëtisch zelfs, omdat ze een contrapunt vormen voor de passie. Muizen en ratten worden gebruikt, misbruikt, om de mens beter te begrijpen, voor wetenschap – misschien wel het nieuwe geloof. De parallel met Christus en de mensheid ligt voor de hand: sommigen zijn van opvatting dat de mens moet lijden voor een hoger doel. Dat is net de essentie van het geloof.’

Als regisseur wilt u vertellen, een boodschap overbrengen. Wat is de boodschap van de Johannespassie, en bij uitbreiding, die van And You Must Suffer?

‘De passie heeft twee functies. Enerzijds is het een werk van devotie, een lofzang op God via het lijden van Christus. Daarnaast is het een verschrikkelijk verhaal over een man, tot in de dood opgejaagd door een woeste menigte, en over een leider die weet dat hij het bij het verkeerde eind heeft, maar simpelweg opgeeft. In die benadering is de passie een werk dat peilt naar de relatie tussen geweld en religie. Bestaat die überhaupt, en waarom? Dan wordt de passie een Lehrstuck, een verhaal waaruit je lessen moet trekken. In zijn beste lezing is de passie een manifest tegen religieus fanatisme.’

Dit interview verscheen eerder in het programmaboek van Muziektheater Transparant.