Vrouwe Europa is geen weerloze deerne

Europa wordt al eeuwen gemythologiseerd en geportretteerd als puur ontbloot vrouwenlichaam. Daaruit volgt de gedachte: ‘Hou je grenzen gesloten en je benen bij elkaar.’ Fortress Europe breekt met dit idee en dat werd hoog tijd. Meredith Greer mocht het libretto inzien en blikt vooruit.

In principe is het nergens voor nodig, dat kunst zich bezighoudt met de maatschappij. Kunst hoeft zich niet te verantwoorden of  in relatie te staan tot de krantenkoppen. Als we vinden dat kunst altijd een ‘boodschap’ moet hebben, doen we haar tekort. Kunst is. Dat is genoeg. Maar wat is het fijn als we tijdens de brandende afvalcontainer waarin we beginnen met 2017, kunst tegenkomen die durft te reflecteren op waar we met zijn allen mee bezig zijn. De onderwerpen liggen immers voor het oprapen.

Want we komen op het punt dat de realiteit onrealistischer aandoet dan verzinsels. Stel je een script voor waarin een man met een matrozenhoedje het Europees Parlement dwarsboomt als ‘leuk zomerdingetje’. Je zou er geen fonds voor kunnen werven. Ook de ironie lijkt opgerekt en uitgelubberd. We scrollen dagelijks door een carnaval van geblondeerde karikaturen. Hoe maak je hier nog kunst van?

Brief aan Europa

De makers van Fortress Europe hebben het aangedurfd en kozen de vluchtelingencrisis als onderwerp voor een opera. Wanneer je dit leest denk je misschien aan een dramatisch koor van een ruziemakend Europees Parlement, of bombastische tenoren als populistische politici en Erdoğan als duivelse Mephisto. Maar wat deze opera juist interessant maakt is dat het tegenovergestelde wordt gedaan. Fortress Europe – gebaseerd op Ilja Leonard Pfeijffers bundel Gelukzoekers – maakt de thematiek klein en persoonlijk. Het maakt van Europa een oudere vrouw die bang is voor de wereld en zich vastklampt aan haar gloriedagen. Ze durft eigenlijk niet meer haar appartement in Brussel uit te komen. En met dit personage ‘Europa’ doen de makers prachtige, gelaagde dingen.

Ze is een verwijzing naar de Griekse mythe van Europa, de jonge Fenicische vrouw die op de rug van Zeus als witte stier ontvoerd werd naar de stranden van Kreta. Waar volgens de mythe Europa bevrucht raakte en onze beschaving geboren werd. Het is dezelfde plek waar nu de lijken van kleine kinderen aanspoelen terwijl het personage Europa een slok neemt van haar drankje en wil vieren hoe mooi ze vroeger was in haar wapperende zomerjurk. De symboliek en de mythe pakken de kern beter dan honderden opiniestukken over onze westerse cultuur en joods-christelijke traditie zouden kunnen.

Hernán Piñera, 7 pm / daily routine


Naakte vrouwen en nationalisme

Naast de mythologische verwijzing is het ook vanuit een ander perspectief interessant dat er van het continent Europa een vrouwelijk personage is gemaakt. Het (naakte) vrouwenlichaam heeft een lange traditie als symbool van nationalisme en het culturele collectief. Denk bijvoorbeeld aan het schilderij La Liberté guidant le peuple waarin een halfnaakte vrouw de vrijheid personifieert, met de Franse vlag wapperend en het volk door de Franse revolutie heen loodst. Deze godin van de vrijheid staat nu op postzegels en munten. Ze staat als buste in alle stadhuizen. Brigitte Bardot, Catherine Deneuve en Laetitia Casta stonden model voor haar, de laatste na een verkiezing waar alle Franse burgermeesters mochten stemmen op de mooiste vrouw die hun natie zou vertegenwoordigen.

Ook op individueel niveau reproduceert de vrouw de cultuur en de natie door zo veel mogelijk koters te baren die eruitzien als hun vader. Een gezonde Hollandse meid, an English rose, the all American girl next door. Het schoonheidsideaal dat vrouwen wordt voorgehouden kent vaak ook een nationalistische component. En daar gebeurt iets engs zodra het verweven raakt met racisme. Voor je het weet wordt er gesproken over het bewaren van de zuiverheid van het ras, of om maar iets te noemen, de term ‘rapefugees’.

Daar waar angst ontstaat voor ‘de ander’, daar waar we bang zijn voor de aantasting van cultuur, normen en waarden, ontstaat vaak ook de discussie over de puurheid van vrouwen die beschermd moet worden. Toen na de jaarwisseling van 2016 de aanranding van vrouwen in Keulen ineens wereldnieuws was, was dat vooral omdat de daders bruine immigranten waren. Op de cover van een Pools tijdschrift stond toen een witte vrouw afgebeeld als Europa die verkracht dreigde te worden door buitenlanders. Een gezellige racistische traditie die in ere werd gehouden; hou je grenzen gesloten en je benen bij elkaar.

x1klima, Do not enter

In Fortress Europe wordt dit beeld op zijn kant gezet. Het personage Europa is hier geen weerloze deerne die aangevallen en bezoedeld dreigt te worden, maar een in zichzelf gekeerde, starre, angstige oude vrouw. Geen Brigitte Bardot als boegbeeld, maar een personage dat me bij vlagen doet denken aan de moeder van Tony Soprano. De onbevlekte schone die gebruikt wordt als inspiratie of als argument, mag een keer voor zichzelf spreken en blijkt helemaal niet zo sympathiek. De feminist in mij kan alleen maar juichen. Vrouwen zijn geen heiligen of symbolen en het continent Europa is geen puur ontbloot vrouwenlichaam om op een voetstuk te plaatsen. Het is een politiek concept, een product van mensen, die soms reageren vanuit hun onderbuik en fouten maken. Mensen die bang zijn en hun ogen sluiten.

‘Knowing something, rather than a knowledge of something’

Dit is maar één van de voorbeelden waarop het libretto van deze opera op een gelaagde en subtiele manier te werk gaat. Het is een interpretatie van de werkelijkheid die urgent en actueel is, en uitstijgt boven de walmende dampen van onze post-truth twitterfeeds. Om het werk tot je te nemen moet je jezelf op een bepaalde manier losmaken van de werkelijkheid waar hij naar verwijst. Je moet in een donkere ruimte op een stoel gaan zitten en de wereld even vergeten door je te concentreren. Maar je steekt je kop niet in het zand. Je dompelt je onder in de hoop erna verrijkt en met beter inzicht weer boven te komen.

Dit is dan ook waarom we misschien zoveel behoefte hebben aan werken als Fortress Europe. Je moet erin opgaan, je laten overspoelen, je laten overweldigen. Maar wat we eruit zouden kunnen halen is wat Susan Sontag aanduidde als het verschil tussen ‘knowing something, rather than a knowledge of something’. Wanneer we de kranten openslaan, onze politici zien schreeuwen, de beelden voorbij zien komen in onze timeline en het journaal bekijken, dan nemen we waar. We zien het gebeuren en hebben er kennis van genomen; A knowledge of something. Maar die kennis voelt even hysterisch als banaal en uiteindelijk zap je verder.

Wat Fortress Europe ons probeert te bieden is de ervaring van het geheel, in al zijn facetten, tragiek en complexiteit. Knowing something, rather than a knowledge of something. Misschien dat we op deze manier vat krijgen op wat er om ons heen aan de hand is. Een manier die ons niet laat verstijven van cynisme, maar ons grip geeft. Een manier waarbij er eens geen boze oranje man doorheen zit te twitteren. Als feiten, ironie, debat of satire niet meer werken, hebben we misschien kunst nodig om de werkelijkheid tot ons te kunnen nemen.

      Kijk hier voor de speeldata en kaartverkoop van Fortress Europe.

Over de auteur:
Meredith Greer is schrijver en publiceerde o.a. bij feministisch tijdschrift Vileine, de Volkskrant, Joop en Hard//hoofd. De afgelopen jaren organiseerde ze de Museumnacht van Amsterdam en was ze hoofdredacteur van Nachtbrakers, het online magazine voor kunst, musea en cultuur in Amsterdam.