De waarheid zal je bevrijden

Helena Hoogenkamp interviewt Nazmiye Oral, schrijver, actrice en medeoprichter van theatergezelschap Zina Platform. Oral schreef de overrompelende voorstelling Niet meer zonder jou en won afgelopen jaar een Gouden Kalf voor haar rol in de film In Vrijheid. Speciaal voor OFF schrijft zij een nieuwe theatermonoloog.

Nazmiye Oral, de vrouw met de mooiste naam van Nederland, zal op het Opera Forward Festival een voordracht houden over het festivalthema Macht/Onmacht. Ze draagt rode lippenstift, rookt een dunne sigaret en heeft met haar zwarte haar iets weg van Maria Callas. Ze lacht veel en noemt me tijdens het gesprek één keer schat. Soms is het gek als mensen dat zo snel doen maar bij Nazmiye bind ik er meteen een lintje omheen. Momenteel tourt ze met Niet meer zonder jou waarin zij samenspeelt met haar moeder.

Als je macht gaat vertalen in handelen ben je in de aap gelogeerd.

Je bent theatermaker, romancier, columnist, actrice: Je speelt en je schrijft. Hangt het thema van OFF, macht en onmacht, samen met actief of passief zijn? Het verschil tussen spelen en schrijven, iets doen of observeren?
Nazmiye: ‘Als macht betekent dat je als mens iets kunt doen op pure wilskracht, bijvoorbeeld beginnen met elke dag sporten, kun je je machtig voelen omdat je dit volhoudt. Maar als het niet lukt, niet door een gebrek aan ‘wil’ maar doordat het er niet van komt, dan is macht alleen zien als ‘een kwestie van doen’, van wilskracht, een illusie. Als je macht gaat vertalen in handelen ben je in de aap gelogeerd.

Voor mij is macht in onze tijd: de mens die zoekt naar zijn stem. Ik zie mensen die zich machteloos voelen staan tegenover de geschiedenis zoals hij nu geschreven wordt, het is een tijd van oneliners, populisme, verdeling. Taal is besmet of gekaapt, want als je intrinsiek voelt dat iets verkeerd is en dat uit, wordt het al snel zijig of vaag genoemd. Er wordt erg veel aandacht gegeven aan ‘de dingen durven zeggen,’ maar in dat benoemen zit vaak weinig intelligentie. En hoe zet je daarbij je menselijkheid in? Ik bedoel niet bij het duiden van deze tijd, maar in het vormgeven van je behoeftes en verlangens.’

…Tekst gaat verder na de foto

De waarheid zal je bevrijden 3
Foto: Niet meer zonder jou, Oral en haar moeder – Cigdem Yuksel

Heb je een groter bereik – en misschien meer macht – als columnist bij de Volkskrant of als theatermaker?
‘Ik ben stil geweest, na het schrijven van mijn columns. Ik voelde een weerstand in mezelf om me uit te spreken. Voor mij is kunst, proza, theater de redding. Daarin voel ik me niet machtig of onmachtig, maar vrij. Ik heb me vroeger schuldig gevoeld omdat ik op de opiniepagina van de Volkskrant persoonlijke columns schreef. Nu speel ik bijvoorbeeld in Niet meer zonder jou, een voorstelling waarin ik de dialoog aanga met mijn moeder die in een andere wereld leeft dan ik als theatermaakster en schrijfster. Adelheid Roosen heeft me geregisseerd en enorm naast me gestaan. Nu spreek ik weleens mensen die zeggen: ik heb een uitgeknipte column van jou opgehangen aan de muur. Dat is mooi, maar anderhalf uur in een voorstelling zitten, helemaal kapotgaan op een goede manier en terugkomen met een vriendin is een hele andere ervaring.’

‘Oorlogsdenken zie ik in mijn leven overal terug’

‘Macht is vrijheid. Niet alles doen wat je wilt, maar ook geen slachtoffer zijn. Uit het oorlogsdenken stappen. Oorlogsdenken zie ik in mijn leven overal terug. Ik loop op straat, iemand hangt uit het raam en ik denk: Wat wil hij? Wat vindt hij van mij? Zie ik er goed uit? Staat hij hoger of lager dan ik in de pikorde? Je neemt als je over straat loopt je gender mee, je geschiedenis, alle beelden die je hebt gezien. Je loopt over straat met een verhaal. Als je dit verhaal loslaat en gewoon over straat loopt zie je iemand die uit het raam leunt en vraag je je af: Waarom leunt hij uit het raam? Openheid biedt beter zicht. Dan kun je oningevuld gaan kijken.’ 

Hoe begint dit open kijken?
‘Ik heb mijn leven zo ingericht dat ik word gedwongen tot contact maken. Ik noem dat: mezelf intimiteit aandoen. Als theatermaakster bij Zina gaan we samenwerkingen aan met wijken, bijvoorbeeld in Slotermeer en de Bijlmer, waarin we met de wijkbewoners en de lokale economie een voorstelling maken. Er worden maanden geïnvesteerd in intimiteit opbouwen met die wijk en die intimiteit blijkt overdraagbaar op publiek dat vier uur naar de voorstelling komt kijken. Alle stenen, huizen, worden met nieuwe ogen bekeken. Het publiek internaliseert die wijk, hij gaat voor hen leven.

Bij Zina hebben we geweldige collega’s die een kei zijn in research. Als maker voel je, mijn thema de komende tijd is bijvoorbeeld: macht, intimiteit, eenzaamheid. Dan zoeken de researchers daar een wijkbewoner bij en vraag je aan diegene: wil je mij adopteren? Je gaat daar twee weken leven, mee-eten, slapen, wonen. In bepaalde gezinnen is er geen geld en wordt er bijvoorbeeld Aldi-cake gegeten voor het ontbijt, of gaat de verwarming ’s avonds uit en is het koud. Dan zit je daar ’s avonds op de bank met een dikke trui aan en slaap je in een onbekend bed. Als de eerste beleefdheid voorbij is wordt je opgenomen in iemands leven. In de stilte, voorbij alle verhalen, begint het echte ontmoeten.

Het is geen kolonialisme waarbij je iets komt halen of brengen, een verhaal oogsten. Je bent open over je eigen angst en eenzaamheid en zo ontstaat een gelijkwaardig uitleveren.

In 2010, toen Wilders erg populair werd, begon ik me zorgen te maken, niet om mezelf maar om mijn moeder, en heb gevraagd of ik in huis kon worden geplaatst bij een PVV-stemmer. Er werd iemand gevonden die een dochter had van dezelfde leeftijd. Toen hebben we twee maanden met elkaar opgetrokken, gesport, gegeten. Die twee levensverhalen vlecht je tot één voorstelling, die we samen opvoerden voor publiek als collega’s. De enige gelijkwaardigheid is een gezamenlijke kwetsbaarheid en collegialiteit. Iemand totaal zien is de mooiste liefdesdaad.

Dus eigenlijk is macht vrijheid en intimiteit. Gelijkwaardige kwetsbaarheid. Dat komt ook terug in Niet meer zonder jou, waarin ik zeg: “Ik sta bloot tegenover je, met alles wat ik ben. Alleen als je alles van me weet heb je het recht niet van me te houden.” En dit bedoel ik allemaal heel nuchter en hardcore: De bereidheid om te blijven staan, te zeggen: ik hou je vast, ik ga niet weg. Niemand hoeft van het ene kamp in het andere. We hoeven niet hetzelfde te denken om zielsveel van elkaar te houden. “De waarheid zal je bevrijden” is een van mijn lievelingszinnen.’

De theatermonoloog van Nazmiye Oral is op 24 maart om 19:45 uur te bezoeken met een dagticket voor OFF Day: New Talents. Haal nu jouw gratis dagticket!