De kunst van het weglaten

Een oude kerk naast een omgebouwd weeshuis in hartje Zaandam – niet de eerste plek waar je grensverleggende opera zou zoeken. Toch vinden hier de repetities voor Avventure di anima e di corpo plaats – één van de producties die op OFF18 te zien zijn, en eentje die met recht grensverleggend genoemd mag worden.

Door Joram Bauwens

Alles in deze voorstelling loopt door elkaar en in elkaar over: de muzikale werken van Györgi Ligeti en Raphaël Cendo, de rollen van zangers, instrumentalisten, dirigent – zelfs de grens tussen spelers en publiek wordt regelmatig doorbroken. Deze onorthodoxe insteek is kenmerkend voor productiehuis Silbersee. Onder artistieke leiding van Romain Bischoff maakt het gezelschap interdisciplinaire voorstellingen die een ontmoeting tussen uiteenlopende theatermakers laten zien: van componisten, schrijvers en zangers tot choreografen, poppenspelers en circusartiesten. Silbersee nodigde ons uit om een repetitie bij te wonen. Ik sprak daar kort met dirigent/zangeres Francine Vis, die de uitdagende taak heeft om deze ambitieuze opzet tot een geheel te smeden.

Wat zie je als de grootste uitdaging bij dit project?

“Als dirigent in deze productie ben ik heel erg bezig met wat ik kan weglaten. Dirigeren is eigenlijk een technisch iets wat nodig is om alles bij elkaar te houden, of om je boodschap zo duidelijk mogelijk over te brengen. Als je dat de hele tijd doet heb je al snel een standaard voorstelling qua opzet, wat we juist proberen te vermijden. We zoeken dus de hele tijd plekken waar we die rol achterwege kunnen laten en dat is echt wel een uitdaging. Ik weet ook nog niet hoe het totaalplaatje gaat worden – de muziek van Cendo is bijvoorbeeld zo nieuw, pas een paar weken oud!”

Ik begreep dat jullie de muziek samen met Raphaël Cendo hebben geschreven?

“Inderdaad, gedeeltes daarvan. Hij heeft ons eerst een dag alles laten doen wat we kunnen en liet ons het uiterste uit onze instrumenten en stemmen halen. Hierdoor konden we een experimenteel geluid creëren, wat door de toevoeging van elektronica nog eens werd versterkt. Verder zijn er heel veel passages in de partituur waarbij we mogen improviseren. De componist maakte grafische partituren, bijna een soort tekeningen, waarbij we zelf mogen bepalen wat de afgebeelde symbolen voor ons betekenen. Bij deze passages hebben we dus geen traditioneel notenschrift dat ons specifieke melodieën voorschrijft, maar een soort diagram met blokken, lijnen en cirkels die de overkoepelende dynamiek en het tijdsverloop verbeelden. Als resultaat gaat het dus elke keer anders klinken, wat het voor ons ook heel spannend en levendig maakt.”

De kunst van het weglaten 1

Het viel me op dat de traditionele rolverdeling van zangers, instrumentalisten en dirigent bij jullie bijna verdwenen lijkt te zijn. Hoe ervaren jullie dit en is het iets wat jullie bewust opzoeken?

“Iedereen stapt eigenlijk uit zijn comfortzone, en dat maakt de productie zo bijzonder. Zangers bespelen instrumenten, musici gebruiken hun stem, en allemaal acteren we ook als personages op het podium in plaats van uit het zicht in de orkestbak te zitten. Zangers zijn misschien gewend om rare dingen op het podium te doen – als je een Mozart-opera zingt moet je tegenwoordig ook de gekste dingen op het toneel laten zien – maar vooral de instrumentalisten moeten echt uit hun normale rol in het orkest of ensemble stappen. Daarnaast moeten ze uit hun hoofd spelen, wat ook niet normaal is bij dit soort hedendaagse composities, moeten ze hun stem gebruiken én acteren. Als dirigent sta ik niet vanaf een afstand op de bok, maar ben ik ook zangeres en één van de tien karakters in het stuk. Het vervagen van al deze grenzen nodigt je als toeschouwer uit om net als de musici uit je comfort zone te stappen en al die vreemde klanken te omarmen.”

En voor de mensen die misschien moeite hebben met zulke hedendaagse muziek, wat voor tip zou je hen kunnen meegeven?

“Uiteindelijk wil je ontroerd of geraakt worden, wat voor muziek het ook is. Ondanks dat de muziek zo vervreemdend kan zijn zit er bijvoorbeeld veel humor in: de bizarre geluiden en de mimiek van spelers zijn soms heel grappig. Mensen hoeven dus niet bang te zijn om gewoon te lachen. Ik zong deze zomer bij een ‘klassieke’ moderne opera, een komedie. Daar duurde het soms echt een tijd voordat mensen doorhadden dat ze hardop mochten lachen – en dat is eigenlijk heel jammer. Wat op het podium gebeurt is het leven, dus je mag er bij lachen, bij huilen, graag zelfs! De drempel ligt daardoor helemaal niet zo hoog als mensen misschien zouden denken, dus kom het gewoon ervaren.”

Avventure di anima e di corpo is tijdens Opera Forward Festival 2018 te zien in Casco op 14, 17 en 18 maart. Klik hier voor tickets!