De terugkeer van het Politieke

Een korte introductie op het gedachtegoed van Chantal Mouffe

Het publiek is zojuist gaan zitten en is in afwachting van de voorstelling Some Use for Your Broken Claypots. We zijn in theater Frascati in Amsterdam. De programmeur komt het podium op en ze introduceert de maker van de voorstelling, Christoph Meierhans, en zijn project, een alternatieve grondwet. Ze vertelt daarbij dat er drie microfoons in het publiek zijn. Als we het niet begrijpen of onze twijfels hebben over wat Christoph ons vertelt, dan kunnen we gedurende de hele voorstelling vragen aan hem stellen. De microfoons worden aangewezen, de programmeur voegt zich bij het publiek en Christoph begint.

Hij vertelt hoe hij het geloof in de politiek is verloren en dat hij dat bij veel mensen om zich heen ziet. Om die reden heeft hij een alternatieve grondwet ontwikkeld in samenwerking met experts van de Universiteit van Brussel. Hij begint ons deze grondwet stap voor stap uit te leggen. Op een overheadprojector laat hij tekeningen zien van hoe het uitgedachte systeem precies in elkaar zit en controleert steeds of er vragen zijn. En ja, er zijn vragen. Hij werkt met het idee van diskwalificatie en loting in plaats van verkiezingen en mensen vragen zich af of dat systeem niet juist het beklag over de politiek in de hand werkt. Een ander stelt de vraag: ‘moeten we dit niet ook bij ambtenaren toepassen in plaats van enkel bij politici?’. Christoph pleit voor transparantie en ook daar hebben we als publiek zo onze vragen over. Zo ontstaat een levendig gesprek over het voorgestelde systeem.

Some Use For Your Broken Claypots – foto: Jan Lietaert

Die avond stellen we als publiek vragen over zijn ontworpen stelsel, op een manier waarop we dat over ons eigen bestel, waar we dag in dag uit in functioneren, niet meer doen. Maar doordat we die avond, uitgelokt door het fictieve systeem, het ‘bevragen’ als het ware oefenen, doen we dit vervolgens ook met ons eigen systeem. Dat is wat politiek filosofe Chantal Mouffe ‘de terugkeer van het politieke’ noemt. Dat we weer vragen stellen over een systeem dat we als vanzelfsprekend zijn gaan ervaren. Een voorstelling als deze zet ons daartoe aan en daarin, zegt Chantal Mouffe, zit een groot belang van kunst in de democratie.

De politiek en het politieke
Chantal Mouffe (1943, België), maakt het onderscheid tussen de politiek en ‘het politieke’. Ze schrijft daar over in haar boek Over het politieke:

‘Met het politieke bedoel ik de dimensie van antagonisme, die ik als constitutief beschouw voor de menselijke samenlevingen. Terwijl ik met de politiek het geheel van praktijken en instellingen bedoel, waardoor er een orde wordt gecreëerd, die de menselijke co-existentie organiseert in de context van een door het politieke bepaalde conflictualiteit.’ (Mouffe 2005, 16)

Dat wil zeggen dat volgens Mouffe ‘de politiek’ datgene is wat wij in het dagelijks taalgebruik eveneens vaak met politiek bedoelen: de Tweede Kamer, Den Haag, de Stopera, politieke partijen enzovoorts. Al deze organisaties, praktijken en instellingen schaart zij ook onder het begrip ‘politiek’. De politiek heeft als taak vorm te geven aan ‘het politieke’. Het politieke is het conflict tussen de verschillende opvattingen over hoe we onze samenleving willen vormgeven.

Foto: Sandra Körmann, Mouffe at Impulse Theater Festival

Agonistische ruimte
Mouffe vertrekt vanuit het idee dat wij allemaal verschillende meningen hebben over hoe de samenleving, waar wij deel van uitmaken, er moet uitzien. Dus het gegeven dat eenieder een andere mening kan hebben over hoe ons onderwijs eruit moet zien of hoe we onze zorg moeten organiseren. Die opvattingen conflicteren; ze zijn antagonistisch. Filosofen als Jürgen Habermas en John Rawls spreken over een deliberatieve democratie. Zij gaan ervanuit dat we door over zaken te praten het met elkaar eens kunnen worden en tot een rationele consensus kunnen komen die tegemoetkomt aan de belangen van iedereen. Mouffe is het daar fundamenteel mee oneens. We hebben nu eenmaal verschillende opvattingen, en precies die dissensus is belangrijk om te erkennen.

We moeten niet doen alsof we elkaar ergens in het midden kunnen vinden, maar juist accepteren dat we van mening verschillen.

In een democratie is het volgens Mouffe van essentieel belang dat we ruimte geven aan dit ‘oneens zijn’. Ze baseert haar theorie onder meer op het gedachtegoed van Carl Schmidt, die de vriend- en vijandrelatie onderzocht. Waar hij echter spreekt over antagonisme, spreekt Mouffe over ‘agonisme’. Dit houdt in dat Mouffe in de democratische ruimte niet van vijanden spreekt, maar van ‘vriendschappelijke vijanden’, of ‘vijandelijke vrienden’. In deze agonistische ruimte kunnen we het conflict tussen onze opvattingen tot uiting laten komen, maar erkennen we tegelijkertijd de rechten van onze opponent. Die twee basiswaarden delen we in een democratie; het belang van de agonistische ruimte en de rechten van onze opponent.

De sociale orde
Naast de politiek en het politieke spreekt Mouffe over de sociale orde: de manier waarop we onze samenleving vormgeven. De sociale orde is altijd gestoeld op het politieke; er zijn altijd alternatieve sociale ordes mogelijk. We nemen onderdelen van de sociale orde echter niet altijd als politiek waar. Door ingesleten praktijken, zien we de orde als vanzelfsprekend en bevragen haar niet meer. Mouffe stelt dat het heel belangrijk is dat we het politieke in de sociale orde blijven herkennen. Dat we blijven beseffen dat het ook anders kan.

Het post-politieke
Volgens Mouffe leven we tegenwoordig in een post-politieke tijd; een tijd waarin het politieke niet langer wordt herkend. Dat heeft te maken met die traditie van Habermas, die ervan uitgaat dat we tot consensus kunnen komen. En het speelt mee dat we in deze tijd vaak denken dat de markt antwoord kan geven op politieke vragen als hoe geven we ons onderwijs of de zorg vorm? Zo denken we dat er één juist antwoord is op een politieke vraag en de economie, de markt, dicteert als het ware dat goede antwoord. Maar, zo houdt Mouffe ons voor, politieke vraagstukken zijn geen som die we kunnen oplossen. Politici staan altijd voor een bepaalde opvatting, een bepaald wereldbeeld.

Deze post-politieke tijd heeft tot gevolg dat partijen steeds meer op elkaar zijn gaan lijken. We opereren over de hele politieke breedte steeds meer volgens deze zogenaamde ‘neoliberale waarden’, waardoor er in de publieke ruimte steeds minder opvattingen zijn te horen die andere waarden als uitgangspunt nemen. Kunst kan volgens Mouffe een heel belangrijke rol spelen om de terugkeer van dat politieke te bewerkstelligen. Om te laten zien dat er wel alternatieven mogelijk zijn.

Kunst en het politieke
Mouffe stelt dus dat kunst altijd politiek is. Kunst bevestigt de sociale orde of bevraagt hem. Mouffe:

‘Als je ervan uitgaat dat de werkelijkheid politiek geconstrueerd is, door bepaalde heersende discoursen, dan speelt cultuur daar een cruciale rol in, wat Gramsci de “common sense” noemt, krijgt mee gestalte door films, boeken en theatervoorstellingen. Cultuur staat absoluut centraal in hoe we onze eigen wereld definiëren. Daarom zijn kunst en politiek geen aparte zaken. Het heeft ook geen enkele zin om onderscheid te maken tussen politieke en niet-politieke kunst. Wat we gewoonlijk als politieke kunst bestempelen, noem ik liever kritische kunst. Dat is de kunst die de “common sense” niet reproduceert, maar die tracht te ondermijnen. Kritische kunst is kunst die de heersende krachten en machten uitdaagt en een agonistische situatie probeert te creëren; een situatie waarin alternatieven mogelijk gemaakt worden.’ (Hendrickx & Hillaert 2012)

Christoph Meierhans’ werk is een goed voorbeeld van wat Mouffe onder kritische kunst verstaat. Hij stelt een alternatieve orde voor en daarmee bevraagt hij onze gegeven orde. Dit soort kunst, zegt Mouffe, brengt een agonistische interventie in de publieke ruimte tot stand door iets anders tegenover onze als vanzelfsprekend beschouwde sociale orde te zetten. Mouffe ziet daarom kritische kunst als een cruciaal aspect in een democratische samenleving. Juist in deze post-politieke tijd is het van uiterst belang dat de kunst die rol op zich neemt. Some Use For Your Broken Claypots gaat dan eigenlijk ook niet zozeer over een nieuwe grondwet, maar vooral over dat we ons voorstellen dat het ook anders kan zijn…

Op 23 februari 2016 sprak Chantal Mouffe op De Theaterschool in het kader van OFF. Haar lezing was getiteld:  ‘Affects and Agonistic Politics: The Role of Artistic Practices’.

Literatuur
Hendrickx, Sébastien en Hillaert Wouter (2012) ‘De kunst van kritische kunst. Interview met Chantal Mouffe’, in: RektoVerso 52, mei-juni 2012, www.rektoverso.be.
Mouffe, Chantal (2005) Over het politieke. Kampen: Klement-Pelckmans.