Slow art op toneel

De wereldberoemde beeldend kunstenaar Julie Mehretu maakt het decorontwerp voor Only the Sound Remains. Marian Cousijn sprak haar over haar inspiratiebronnen, haar werkwijze en het verschil tussen museum- en operapubliek.

The red sun blots on the sky the line of the colour-drenched mountains. (…) Wonderful is the sleeve of the white cloud, whirling such snow here. – Hagomoro

Abstracte kunstwerken zijn soms net als een wolkenlucht: als je er maar lang genoeg naar kijkt, ga je er vanzelf figuren en verhalen in ontdekken. Voor je het weet is een chaos van zwarte en grijze vegen veranderd in een ruisend rietlandschap met een zwerm spits gesnavelde vogels, een bergmassief in de verte en een elegant hondje op de voorgrond. Kunstenaar Julie Mehretu maakt schilderijen die zich langzaam aan je openbaren. Ze probeert haar publiek te verleiden om langer te blijven kijken dan de paar tellen die mensen doorgaans voor een schilderij doorbrengen. Toen regisseur Peter Sellars haar vroeg om het decor te maken voor de opera Only the Sound Remains, gebaseerd op de eeuwenoude traditie van het Japanse Nôh-theater, hoefde ze niet lang na te denken.

Mehretu werd in 1970 in Ethiopië geboren en emigreerde op haar zevende met haar ouders naar Amerika. Haar naam is hier niet zo bekend, omdat haar werk nog nooit in Nederland tentoongesteld is. Maar Mehretu behoort tot de absolute wereldtop. Een blik op haar cv leert dat ze solotentoonstellingen had in musea als het Guggenheim, op alle toonaangevende biënnales te zien is, en wordt vertegenwoordigd door Marian Goodman en White Cube, twee van de belangrijkste galeries ter wereld, die flinke wachtlijsten voor haar werk hanteren. In 2015 had ze de twijfelachtige eer om bij de drie duurst geveilde vrouwelijke kunstenaars te horen.

In een filmpje uit 2010 is te zien hoe Mehretu – gympen, hoodie, koptelefoon over haar korte krullen en grote, donkere ogen – in een gigantische loods met een team van 20 assistenten aan haar metershoge doeken werkt. Het zijn abstracte schilderijen, opgebouwd uit vele transparante lagen. Felgekleurde geometrische vormen worden afgewisseld door in strakke lijnen overgetrokken delen van plattegronden en bouwtekeningen. Het levert een ritmische wervelwind van kleur en energie op.

Zo’n twee jaar geleden veranderde Mehretu’s kenmerkende stijl: de kleuren verdwenen, de lijnen werden zachter, de gebaren ingetogener. Zo zijn ook de schilderijen die de basis vormen voor het decor van Only the Sound Remains. Binnekort worden ze in Berlijn op grote doeken geprint, waarna de zangers ermee gaan repeteren.

Julie Mehretu, Invisible Sun

Kan je vertellen hoe je werk voor deze opera tot stand kwam?
Ik heb nog nooit eerder een decorontwerp gemaakt, maar het leek me een fantastische kans. Tijdens onze eerste Skype-meeting las Peter Sellars de Nôh-teksten voor waarop het stuk is gebaseerd. Hij zei: ‘Dit is jouw werk!’. Omdat de opera nog in wording was, kon ik me niet op de muziek en de choreografie baseren. Maar de teksten vormden een grote inspiratiebron, ik nam ze als uitgangspunt tijdens het schilderen. De schilderijen sluiten naadloos aan bij de rest van mijn werk, ik heb ze niet specifiek als decorontwerp gemaakt. Maar omdat er een sterke relatie bestaat tussen de schilderijen en de teksten, leek het me interessant om ze als basis voor het decor te gebruiken.

Ik wil onderzoeken hoe ik het publiek kan aanmoedigen om langere tijd met het werk door te brengen.

Wat krijgt het publiek te zien?
De twee schilderijen – één voor ieder deel van de opera – worden uitvergroot op schermen geprint. Soms zijn ze zichtbaar, soms niet. De zangers lopen er in en uit, als een soort landschap.

Het operapubliek zal je schilderijen anders ervaren dan museumbezoekers. Ze kunnen het niet van dichtbij bestuderen, maar ze blijven er wel heel lang naar kijken.
Het time-based element is belangrijk in deze nieuwe schilderijen (De term time-based wordt doorgaans gebruikt voor kunst met een tijdsdimensie, zoals video en performance, red.). Schilderen is een traag medium, maar de meeste mensen kijken niet meer lang naar schilderijen. Ik wil onderzoeken hoe ik het publiek kan aanmoedigen om langere tijd met het werk door te brengen. Tijdens de opera ervaar je de doeken vanuit je stoel, je staart er vijfenveertig minuten naar terwijl je ook naar de muziek luistert. Ik ben geïnteresseerd in de nieuwe ervaring die dit oplevert.

Julie Mehretu, work not yet titled

Hoe komt je werk tot stand?
De schilderijen ontstaan vanuit een grijze grondlaag, daar overeen maak ik lagen met inkt en acrylverf. Sommige delen zijn weer uitgeveegd: de gebaren van het wissen spelen een belangrijke rol. Met ieder schilderij ben ik één à twee maanden bezig geweest. Ik werk nog maar met één assistent, iemand die meehelpt met de onderlaag en de afwerking, de rest doe ik allemaal zelf.

In eerder werk liet je je inspireren door de Arabische Lente en andere sociaal-politieke ontwikkelingen. Heeft de huidige vluchtelingencrisis ook invloed op je werk?
De situatie in Europa is nu acuut, maar de crisis in Syrië duurt al een paar jaar en de migratiecrisis op de middellandse zee is nog veel langer aan de gang. Ik kijk er dus al langere tijd naar en het maakt zeker deel uit van de hedendaagse momenten waar ik me toe verhoud, maar mijn werken zijn geen letterlijke reacties op specifieke gebeurtenissen.

Kom je zelf ook naar Amsterdam voor de wereldpremière?
Ja, ik heb er zin in! Ik ben heel benieuwd hoe de zangers en danseres een relatie met de schilderijen aangaan, wat het lichtontwerp gaat doen, maar ook wat de invloed van de muziek op de ervaring van de schilderijen zal zijn. De samenwerking tussen Peter Sellars en mij is vrij minimalistisch: wat dat betreft past het goed bij de ingetogenheid van Nôh-theater. De opera belooft een uitgeklede, maar ontroerende ervaring te worden. Peter en ik hadden het erover hoe er op dit moment ontzettend veel afleiding is in de wereld, en deze opera biedt juist een heel geconcentreerde ervaring: gefocust, precies. Er is niet veel fanfare, maar dankzij het minimalistische wordt het een intense belevenis. Ik kijk er ontzettend naar uit!

Only the Sound Remains was op 15, 19, 22 & 24 maart 2016 te zien bij Nationale Opera & Ballet, tijdens de eerste editie van OFF.