Luisteren naar Aernout Mik

Aernout Mik is een van de belangrijkste Nederlandse kunstenaars. Hij had een solotentoonstelling in het MoMA (2009), een uitgebreid overzicht in het Stedelijk in 2013 en in hetzelfde jaar regisseerde hij de opera Laika. Maandag geeft hij een lezing op het Opera Forward Festival.

Wat de fuck gebeurt hier? Of: waarom je naar de lezing van Aernout Mik moet komen.
Ik heb een terugkerende droom. Ik ben ergens – een ziekenhuis, een kantoor, een winkelcentrum – er is iets aan de hand. Maar ik weet niet wat. Er zijn mensen die handelingen uitvoeren die ik niet begrijp, hoewel ze me vaag bekend voorkomen. Het is belangrijk dat ik erachter kom wat er aan de hand is, maar het lukt me gewoon niet. Hoe harder ik mijn best doe, des te minder grip ik krijg op de situatie. Tot er maar één vraag overblijft: wat de fuck gebeurt hier?

Vast herkenbaar, zo’n frustrerende droom. Hetzelfde gevoel bekruipt me soms wanneer ik naar de videokunstwerken van Aernout Mik kijk. Hij schetst situaties, en op het eerste gezicht lijkt er niets uitzonderlijks aan de hand. De setting, de mensen, de handelingen: alles ziet er vanzelfsprekend en bekend uit. Wellicht omdat je vergelijkbare beelden, bewust of onbewust, zo vaak in de media hebt gezien. Maar er klopt iets niet. Hoewel de mensen dingen doen die er heel natuurlijk uitzien, ontbreekt alle logica. Er is geen verhaal, geen begrijpelijke relatie tussen oorzaak en gevolg. De handelingen komen niet overeen met de uniformen die de uitvoerders ervan dragen. De groepsdynamiek is volstrekt ondoorgrondelijk. En juist omdat de situatie zich in een setting afspeelt waarvan je weet dat je deze eigenlijk hoort te snappen, is het extra verontrustend dat het niet lukt. Hoe langer je blijft kijken, hoe raadselachtiger de situatie wordt. Wat de fuck gebeurt hier?

Soms moet ik aan het werk van Aernout Mik denken wanneer zich een crisis voltrekt. De verwarrende eerste uren na het abrupte einde van vlucht MH17, of de aanslagen in Parijs afgelopen november. Crisisdraaiboeken worden in gang gezet terwijl snippers informatie doorsijpelen via het nieuws. Iedereen doet wanhopig zijn best om grip te krijgen op de situatie. Wie zijn de daders, wie de slachtoffers? De eerste ooggetuigenverslagen duiken op, wazige filmpjes. Voorzichtige analyses. Dodenaantallen lopen op. Wat de fuck gebeurt hier?

Vooruit kijken
Op de middelbare school vertelde mijn tekenlerares dat kunstenaars geen gewone mensen zijn. Ze zijn zo hypersensitief, dat ze een haast seismografisch vermogen hebben om dingen aan te zien komen waar gewone stervelingen nog blind voor zijn. Zo wees ze ons op de kunst van begin twintigste eeuw: een regelrechte voorspelling van de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog. Ik vond het nogal overdreven en te makkelijk om kunst zo te interpreteren met kennis van achteraf. Toch moest ik vorige week even aan haar denken. Ik las een tekst van Peter Sellars, regisseur van de opera Only the Sound Remains, die in première ging tijdens het Opera Forward Festival. Het ging over de angst voor terroristische aanslagen, over het internationale bankensysteem, over de bezuinigingen op kunst, over het feit dat mensen met een donkere huid zeventien keer meer kans hebben om voor hetzelfde vergrijp opgepakt te worden dan mensen met een lichte huid. De datum van de tekst? 1999. Ver voor 9/11, de financiële crisis, Halbe Zijlstra en Ferguson.

In 2001 maakte Aernout Mik het videokunstwerk Middlemen, door beschouwers van zijn werk graag gezien als directe voorspelling van de bankencrisis. In 2007 richtte hij het Nederlandse paviljoen op de Biënnale van Venetië in. De architectuur deed sterk denken aan opvang- en detentiecentra voor vluchtelingen. De films die hij er toonde lijken – achteraf gezien – griezelig veel op de beelden die de mainstream media afgelopen nazomer uitzonden. Duizenden migranten op treinstations in het oosten van Europa. Consternatie, verwarring, groepsgedrag. Oproerpolitie die de situatie niet helemaal onder controle heeft.

Goede kunst is zowel eigentijds als tijdloos. Er zit een zekere urgentie in, maar niet op een te letterlijke manier: kunst mag niet zijn belang verliezen op het moment dat het wordt ingehaald door de actualiteit. Ik weet dat kunstenaars geen onzichtbare voelsprieten hebben, of een glazen bol. Maar het het moge duidelijk zijn: als iemand zoals Aernout Mik een lezing geeft, kunnen we maar beter heel goed opletten wat hij te zeggen heeft.