Operabc — D, E & F

Met deze Operabc bespreken wij voor elke letter van het alfabet één pilaar van opera. Een onmisbare gids voor de closeted operaliefhebber en een opfriscursus voor een ieder die zich afvraagt hoe het ook alweer zat.

Als orkestleider interpreteert de dirigent het muziekstuk en bepaalt hoe dit moet worden uitgevoerd. Emotie, maat, tempo; het komt allemaal neer op lichaamstaal. Vooral een goede dirigeerslag is essentieel. Over het algemeen wordt gebruikgemaakt van een baton (dirigeerstok) en van handgebaren, maar dirigeren kan op veel manieren. De Italiaanse componist, en bovendien een van de grondleggers van de Franse opera, Jean-Baptiste Lully (1632-1687) gaf bijvoorbeeld de voorkeur aan een heuse dirigeerstaf. Hij stampte hiermee geregeld op de vloer om de maat aan te geven. Niet zonder gevaar: tijdens een concert raakte hij per ongeluk zijn teen. De wond raakte geïnfecteerd en niet veel later overleed Lully aan de gevolgen van wondroos.

Dit Franse woord betekent letterlijk ‘bij elkaar’. Een outfit is bijvoorbeeld een ensemble, maar ook een groep dansers of acteurs kan op deze manier worden aangeduid. In de muziek refereert het woord aan een groep van meer dan twee muzikanten. Strikt genomen zijn daarom zowel een strijkkwartet als een symfonieorkest ensembles. Tussen muzikanten is het echter niet zo’n uitgemaakte zaak wat een ensemble nu precies is. Zo gaf de Nederlandse componist-dirigent Reinbert de Leeuw ooit aan in een interview: ‘Een ensemble is een ensemble omdat het geen orkest is’.Hij dicht het verschil toe aan een kwestie van ‘elan, van betrokkenheid en heilig vuur’. Dit stuitte natuurlijk tegen het zere been van orkestleden en zo kabbelt de discussie al jaren voort.

Ensemble van het Nederlands Kamerorkest in Reimsreisje – foto: Hans van den Bogaard

Als de held ten strijde trekt, moet er een leger zijn. Als een scène zich afspeelt op een groot plein, moeten er omstanders zijn, of in ieder geval iemand. Een stad zonder mensen is geen stad, maar een hoop staal, beton en cement. Een belangrijke toevoeging aan de grootsheid en overtuigingskracht van een opera is het juiste gebruik van figuranten. Deze acteurs voegen zonder tekst, maar met hun aanwezigheid realiteit toe. Behalve soldaten in het leger, of de toevallige passanten op het beursplein, komt het natuurlijk ook wel eens voor dat een figurant een boom of een dier speelt.

Bomen en dieren in Het sluwe vosje van Leos Janacek. Foto Hans van den Bogaard

Bestel nu jouw tickets voor het Opera Forward Festival!