Rana Hamadeh – De arbeid achter de opera

Hoe is het met de opera van de eenentwintigste eeuw gesteld? Je kunt de opera-installatie The Ten Murders of Josephine zien als een antwoord op deze vraag. De libanese kunstenares Rana Hamadeh ontving onlangs de prestigieuze Prix de Rome voor dit werk. Op vrijdagavond 16 maart, tijdens de OFF Day New Talents is ze te gast om te vertellen over deze indrukwekkende installatie en over haar werkproces als kunstenaar.

Door Koen Bartijn

Voor The Ten Murders of Josephine ging Hamadeh terug naar de bron van het woord opera: het latijnse woord opus, dat ’werk’ of ‘arbeid’ betekent. In haar artistieke onderzoek benaderde ze de opera in eerste instantie niet zozeer als concrete kunstvorm, maar veeleer als een middel om de arbeid van haar kunstenaarschap te ondervragen: hoe is het eigenlijk gesteld met de praktijk van de kunstenaar en hoe kan deze de kunst aanwenden om te reageren op de cruciale kwesties waarmee de moderne mens wordt geconfronteerd? De uitkomst was een imposante muzikale installatie, gevolgd door een theaterproductie, een publicatie en film.

Voorbij de traditie
Wie de installatie van Hamadeh bezoekt, heeft waarschijnlijk niet direct aan traditionele opera gedacht. Er was geluid, er was een fragmentarisch libretto, maar het geheel voltrok zich in een verzameling van ruimten waar geluid en tekst zich doorheen verplaatsten. De toeschouwer moest deze beweging van de ene naar de andere ruimte volgen en werd op deze manier onderdeel van Hamadeh’s zoektocht en haar vragen over de moderne mens. Van traditionele operakenmerken bleef er zodoende weinig over, maar daar leek het haar dan ook niet om te doen. Opera was voor de kunstenares niet zozeer een vooraf gegeven kunstvorm waarbinnen ze haar visie probeerde weer te geven, maar eerder een naam voor de uitdrukkingsvorm waarop ze uiteindelijk is uitgekomen in haar zoektocht naar methoden en hulpmiddelen om de vragen te kunnen stellen die in haar resoneerden.

In de installatie krijg je als bezoeker echter geen pasklare antwoorden gepresenteerd. Het libretto voert je door de ruimten; aanvankelijk kun je nog proberen grip te krijgen op de gebeurtenissen, maar dat wordt moeilijker naarmate de ervaringen intenser worden. Terwijl je om je heen zoekt naar houvast raak je steeds meer vervreemd van je omgeving. In plaatst van vastigheid te krijgen, wordt de toeschouwer eerder deelgenoot van een ontregelende toestand van “steeds verder ontwikkelende en veranderende gebeurtenissen die elkaar herschrijven en problematiseren.”

Josephine
In één van de ruimten staat het geëxposeerde bureau van de receptioniste Josephine, een verwijzing naar de muizenzangeres uit een verhaal van Kafka, met daarop een telefoon waar je als toeschouwer in kunt spreken. Dit geluid wordt vervolgens vertaald in klanken uit de piano. De piano weerkaatst wat de toeschouwer zegt; je herkent vaag je eigen woorden, maar ze worden volledig vervormd in een uiterst beperkte taal – voor Hamadeh de directe ervaring van ons dagelijkse leven waar de stem van de moderne mens zijn waarde- en betekenisdragende functie verliest in de maatschappij. Hamadeh: “Josephine wordt geduid als de stem van de revolutie; de stem van de wet; een ultrasoon geraas dat opgemerkt wil worden, maar daar niet in slaagt”.

Zo is haar compositie in deze installatie uiteindelijk geen muziek waar je passief naar luistert, maar juist een compositie om actief deelgenoot van te worden. Wat je ervaart is de strijd van Hamadeh om haar stem te vinden, haar strijd om haar woede en frustratie tot uitdrukking te kunnen brengen, en als toeschouwer wordt je hier direct onderdeel van.

Rana Hamadeh verzorgt een Talk tijdens OFF Day: New Talents op vrijdag 16 maart.